Baş Dönmesi
Bazı insanlar denge problemlerini baş dönmesi olarak nitelendirir. Çevrenin dönmediği bu denge bozukluğu, bazen iç kulağa bağlı bir problem nedeniyle ortaya çıkar.
Bazı insanlar ise denge sağlamakta yaşadıkları zorluğu vertigo kelimesiyle açıklar. Bu kelime, Latince “dönmek” fiilinden gelir. Hastalar sıklıkla kendilerinin veya çevrenin döndüğünü söyler. Vertigo çoğunlukla iç kulak probleminden kaynaklanır.
Hareket Hastalığı ve Deniz Tutması Nedir?
Bazı insanlar uçağa bindiklerinde veya arabada bulantı hissederler, hatta bazen kusarlar. İnsanlar bu duruma taşıt tutması der. Bir çok insan bu rahatsızlığı gemiye bindiği zaman çeker, bu yüzden aynı olay olmasına rağmen insanlar buna deniz tutması der. Deniz tutması sadece ufak bir rahatsızlıktır. Bunun dışında herhangi bir tıbbi bozukluğun ifadesi değildir. Ancak bazen bu rahatsızlık yolcuları çok kısıtlayabilir. Çok az bir kısmında da bu rahatsızlık yolculuk bitse dahi birkaç gün daha sürmektedir.
Denge Sisteminin Anatomisi
Baş dönmesi (Dizzines, vertigo) ve taşıt tutması denge sistemi ile ilgilidir. Uzay araştırmacıları bu duyguya uzaysal oriantasyon demektedirler. Denge sistemi iç kulaktadır ve beyine vücudun uzay içinde nerede olduğunu, pozisyonunun yönü, hangi yönde hareket ettiği ve dönüyor mu yoksa sakin durumda mı olduğunu bildirir. Sinir sisteminin aşağıdaki bölümleri arasındaki kompleks ilişkiler denge duygunuzu sağlar.
- İç Kulak (aynı zamanda labirent adını da alır.) hareketin yönünü yani dönüp dönmediğini, ileri veya geri, bir yandan diğer yana ve yukarı veya aşağıya doğru olduğunu belirler.
- Gözler vücudun uzay içindeki yerini (baş aşağı vs.) ve hareketin yönünü belirler.
- Eklemlerde ve omurgada bulunan basınç reseptörleri vücudun hangi parçasının aşağıda olduğunu ve neresinin yere değdiğini belirler.
- Kaslardaki ve eklemlerdeki algılama reseptörleri vücudun hangi parçasının hareket ettiğini belirler.
- Merkezi sinir sistemi (beyin ve omurilik) daha önceki dört sistemden gelen uyarıları işler ve sonuçta koordineli bir algılama ortaya çıkar.
Taşıt tutmasının bulguları ve baş dönmesi, merkezi sinir sistemine diğer dört sistemden birbirine zıt mesajlar geldiğinde ortaya çıkmaktadır. Örnek olarak fırtınalı bir günde uçağa bindiğinizi düşünün ve uçağınız hava akımlarından dolayı sallanmaktadır. Fakat gözleriniz bu hareketi algılamamaktadır. Çünkü bütün gördüğünüz uçağın içidir. Bunun sonucunda beyniniz birbiriyle uyuşmayan mesajlar almaktadır. Bundan dolayı uçak tutması yaşarsınız. Veya bir arabanın arka koltuğunda oturmuş kitap okuduğunuzu düşünün. İç kulağınız ve deri reseptörleriniz yolculuğun hareketini algılayacaktır. Ancak gözleriniz sadece kitabı görecektir. Bu nedenle taşıt tutması yaşarsınız. Gerçek bir tıbbi örnek vermek gerekirse bir darbenin yalnızca bir taraftaki iç kulağınıza zarar verdiğini düşünün. Hasarlı iç kulak normal iç kulakla aynı mesajları göndermez. Bu beyine dönme eylemiyle ilgili yanlış bilgi verir. Kişi vertigodan veya dönüyormuş hissinden şikayet eder. Kişi bazen bulantı da yaşar.
Hangi Tıbbı Rahatsızlıklar Baş Dönmesine Neden Olur?
1.Dolaşım: Dolaşım bozuklukları baş dönmesinin en sık nedenleri arasındadır. Eğer beyniniz yeterince kan almazsa başınız dönmeye başlar. Hemen hemen herkes yatarken aniden ayağa kalktığında birkaç defa hissetmiştir, ancak bazı insanlar sık veya kronik nedenlerden ötürü baş dönmesi şikayetlerinde bulunurlar. Bu arterioskleroz (damar sertliği) dan dolayı olur. Çoğunlukla yüksek tansiyon hastaları, şeker hastaları ve kan yağları yüksek olanlar bu rahatsızlığı yaşar. Bazen kalp fonksiyonları yetersiz olanlar veya kansızlık şikayeti olanlar da bu rahatsızlığı yaşar. Bazı ilaçlar özellikle nikotin ve kafein beyne giden kan akımını azaltır. Dietteki çok miktarda tuz da kan akımının azalmasına neden olur. Bazen dolaşımında strese, sinirlenmeye veya gerginliğe bağlı olarak bazı bozukluklar olabilir. Eğer iç kulak yeterince kan alamazsa daha özel bir baş dönmesi durumu olan vertigo ortaya çıkar. İç kulak kan dolaşımındaki değişikliklere çok hassastır. Bu yüzden beyin için bahsettiğimiz zayıf kan dolaşımı durumlarının hepsi iç kulak için de geçerlidir.
2.Yaralanma: Kafatasında meydana gelen, iç kulağı da zedeleyen bir kırık sonrasında aşırı, kısıtlayıcı bir vertigoyla birlikte bulantı ve işitme kaybı gelişir. Baş dönmesi birkaç hafta sürer. Bu süre içinde normal taraf yavaş yavaş karşı tarafın fonksiyonlarını üstlenir.
3.Enfeksiyon: Virüslerden örneğin soğuk algınlığına neden olanlar iç kulağı ve onun beyinle olan sinir bağlantılarını etkileyebilirler. Bu kötü bir vertigoya neden olurken virüsler işitmeyi genellikle etkilemez. Buna rağmen bakteriler sonucunda oluşan enfeksiyonlarda hem denge hemde işitme fonksiyonlarının bozulmasına neden olur. Baş dönmesinin şiddeti ve iyileşme zamanı kırıklarda olduğu gibidir.
4.Alerji: Bazı insanlar allerjik oldukları besinlerle veya havadaki parçacıklarla karşılaştıklarında baş dönmesi veya vertigo ile karşılaşabilirler.
5.Nörolojik hastalıklar: Multipl Skleroz, sifiliz, tümör gibi sinir sistemini etkileyen hastalıklar dengenin bozulmasına neden olur. Bunlar nadir nedenler olmasına rağmen doktorunuz muayene sırasında bunları da düşünecektir.
Arac Tutmasına Karşı Ne Yapabilirim?
- Her zaman gözlerinizin ve iç kulağınızın vücudunuzun hareketini aynı şekilde algılayabileceği bir yerde oturun. Örnek olarak arabanın ön tarafında oturup uzak manzaralara bakabilirsiniz veya geminin güvertesi ne çıkıp ufku izleyebilirsiniz yada uçakta cam kenarında oturup dışarıyı seyredebilirsiniz. Uçak yolculukların da hareketin en az olduğu kanat üstüne denk gelen koltukları tercih edin.
- Eğer araba sizi tutuyorsa kitap okumayın yada zıt yöndeki koltuklara oturmayın.
- Araç tutması olan bir başka yolcuyla konuşmayın veya onu izlemeyin.
- Yolculuktan hemen önce yada yolculuk sırasında keskin kokulardan, baharatlı ve yağlı yiyeceklerden uzak durun. Araştırmalar halkın yaygın olarak kullandığı formüllerin etkinliğini bilimsel olarak kanıtlayamamıştır.
- Doktorunuzun tavsiye ettiği ilaçlardan birini yolculuğunuzdan önce alın. Bu ilaçlardan bazılarını reçetesiz olarak da satın alabilirsiniz. Sakinleştirici veya sinir sistemini etkileyen ilaçlar için doktorunuzun reçetesi gerekir. Bazıları hap veya fitil şeklindedir, bazıları ise (scopolamine) kulak arkasına yapıştırabileceğiniz bantlar şeklindedir.
Şunu hatırlayın: Baş dönmesi ve araç tutması olaylarının büyük çoğunluğu hafiftir ve kişi bunu kendi kendine tedavi edebilir. Ancak Kulak Burun Boğaz, denge ve sinir sistemi konusunda uzman bir doktor ağır veya giderek daha da ağırlaşan vakaları takip etmelidir.
Doktor Baş Dönmesi İçin Ne Yapar?
Doktorunuz Baş dönmesini tarif etmenizi isteyecektir. Bunun bir göz kararması mı yoksa bir hareket hissi mi olduğunu soracaktır. Ayrıca ne kadar sürdüğünü, işitme kaybı veya bulantı ve kusma olup olmadığını soracaktır. Doktorunuz hangi durumların baş dönmesi oluşturduğunu da sorar.
Genel durumunuz, ilaç alıp almadığınız, kafa travması, son zamanlarda geçirdiğiniz bir enfeksiyon ve kulağınızla, sinir sisteminizle ilgili birçok soruya cevap vermek durumunda olabilirsiniz. Doktorunuz kulağınızı, burnunuzu ve boğazınızı muayene ettikten sonra sinir sistemiyle ilgili bazı testler yapacaktır.
İç kulak hem işitme hem de dengeyle ilgili olduğu için dengedeki bir bozukluk işitmeyi de etkileyecek veya bunun tersi olacaktır. Bu nedenle doktorunuz işitme testi (odiogram) ister. Bazı durumlarda doktorunuz kafatasınızı röntgen, tomografi veya manyetik rezonans ile görüntüler.
Doktorunuz iç kulağınızı uyarmak için kullandığı sıcak veya soğuk sudan sonra göz hareketlerinizi izleyen bir test (elektronistagmografi – ENG) uygular. Bazı durumlarda doktorunuz kalbinizi değerlendirir veya bazı kan testleri önerir.
Her hasta için her test gerekmemektedir. Doktorunuzun kararı hangi testlerin gerekli olduğunu belirleyecektir. Benzer olarak doktorun önerdiği tedavi de doktorun koyduğu teşhis ile ilişkili olacaktır.
Baş Dönmesini Azaltmak İçin Ne Yapabilirim?
- Ani pozisyon değişikliklerinden kaçının. Örnek olarak yatar durumdan aniden ayağa kalkmayın veya bir taraftan diğerine ani olarak dönmeyin.
- Aşırı kafa hareketlerinden (özellikle yukarı bakmak) veya hızlı baş hareketlerinden kaçının.
- Dolaşımı bozacak (nikotin, kafein ve tuz) ürünlerinin kullanımını azaltın.
- Baş dönmenize neden olan stresden, sinirlilikden uzak durun ve allerjiniz olan maddelere maruz kalmamaya çalışın.
- Baş dönmeniz olduğunda araba kullanmak, tehlikeli alet kullanmak veya merdiven tırmanmak gibi zarar verebilecek aktivitelerden uzak durun.
Kaynak: http://www.kbb.org.tr